De oogst is binnen

net ingezaaid, 16 mei 2015

Drie maanden geleden heb ik een deel van mijn achtertuin omgetoverd tot een moestuin onder het motto

"Yàlla Yàlla bay sa tool" (Allah helpt alleen hen die zelf hun land bewerken; een Senegalees spreekwoord)

Moestuinieren als aanbidding (ibadah) zeg maar, moestuinieren als een manier om vertrouwen te kweken, om aan het geloof te werken.

De oogst is minimaal (ik moet het moestuinieren nog onder de knie krijgen) maar de vreugde om de oogst van vandaag is er niet minder om. Aan mijn jongste dochter Kiné (15 jaar) de eer om de wortels te oogsten:

Yàlla Yàlla bay sa tool

Yàlla Yàlla bay sa tool
"Allah helpt alleen hen die zelf hun land bewerken"

Het is zeker niet de eerste keer dat dit Senegalese spreekwoord voorbij komt op mijn weblog; vandaag pas ik het toe op mijn eigen leven.

Sinds de zomer van 2009 (scheiding) heb ik NOOIT meer iets aan mijn achtertuin gedaan. De bloemenstruik op mijn huidige profielfoto is eigenlijk onkruid in een jungle van overgroeid afval en ander onbestemd materiaal.

Een week of wat geleden:
Mijn dochter Kiné (inmiddels een mash'Allah dame van vijftien jaar) zegt me dat het tijd is om de achtertuin onder handen te nemen. "En het is veel leuker als we er samen wat aan gaan doen," zegt ze. De schat... Ik scharrel in mijn schuur en vind nog wat tuingereedschap; ik koop een buitenbezem en een zgn. onkruidborstel (handig om het groen tussen de tegels weg te halen) en ga aan de slag. 's Weekends (en nu in de meivakantie ook doordeweeks) helpt Kiné mee. Gezellig. We vinden zelfs oud speelgoed dat al járen onder de overwoekerde nog nooit gesnoeide lavendelstruiken heeft gelegen.

"Allah helpt alleen hen die zelf hun leven op orde brengen"

"Yaw yaa téére (Jij bent net het Boek)"

Gistermiddag. Ik ben op verjaardagsbezoek bij mijn jongste dochter Kiné (mash'Allah, ze is vijftien jaar geworden). In een conversatie met Ndoya, haar moeder, kwam een bijzondere Senegalese uitdrukking voorbij. Ik noteerde de uitdrukking en thuisgekomen paste ik de spelling aan met behulp van mijn Wolof woordenboek. Dit is de uitdrukking:

Yaw yaa téére: diktël càngaay, te du sangu

uitspraak: jou ja tèrre, diktul tsjangaai, tuh doe sangoe

Wolof is een sterk geconcentreerde taal. De vrij letterlijke vertaling van deze uitdrukking is als volgt: "Jij bent [net] het Boek*: wassing voorschrijven [maar zelf] niet douchen". Vrij vertaald:

Goede raad geven doe je als geen ander, maar zelf leef je er niet naar

de uitdrukking is ook woord-voor-woord vertaald,
voor een vertaling klik je op het betreffende woord

* de Koran

Louanges du prophète Mahomet (1952) #senegal #tijaniyya #wolof

Grabbelen in online archieven, echt mijn hobby van de laatste tijd. Op de website archives.crem-cnrs.fr van het CREM, het Centre de Recherche en Ethnomusicologie, vind ik onderstaand geluidsfragment (een opname uit 1952) waarin de lof wordt gezongen op onze profeet Mohammed (vrede zij met hem). Het werk is volgens de begeleidende informatie geschreven door El Hadj Malik Sy, a.k.a. Mame Maodo, dat is de oprichter van de broederschap der tijani's (zetel: de stad Tivaouane in Senegal). Jammer dat het maar zo kort duurt. Soit, wie weet wat ik nog meer vind in dit geluidsarchief!

archives.crem-cnrs.fr/archives/items/CNRSMH_E_1958_006_002_001_05

Alxuraan bu ñu tekki ci wolof #Yàlla #Yónnént

"Bismillahi, ji tuuru sunu boroom lak tàmbalisama" >>>>>> >>>>>> In de Naam van onze Onderhouder wordt geopend

Het Endangered Archives Program van de British Library heeft een hele reeks Senegalese manuscripten beschikbaar gesteld: "EAP334: Digital preservation of Wolof Ajami manuscripts of Senegal". Bijzondere documenten in de Wolof taal, handgeschreven in het Ajami (Arabisch schrift). Mijn oog viel direct op "EAP334/6/5: Alxuraan bu ñu tekki ci wolof (The Qur'an translated in Wolof)".

De koran wordt in dit document niet zo zeer vertaald als wel uitgelegd in het Wolof. En, op wat een manier! Neem nu onderstaand blad: soera Fatiha in stukken gehakt met de uitleg in het Wolof er tussendoor. De eerste woorden van de soera "Bismillahi" direct gevolgd door de uitleg "Ji tuuru sunu boroom lak tàmbalisama" ("In de Naam van onze Onderhouder wordt geopend" of woorden van gelijke strekking) en dan "Rahmaani" plus uitleg, etcetera. Daarbij komt nog dat een aya-indeling ontbreekt. Astaghfiroellah...

Voor de duidelijkheid volgen onder deze alinea de 'stukjes' soera Fatiha zoals ze voorkomen op het genoemde blad (zie onderaan voor de afbeelding). De stukjes zijn gegroepeerd per aya.

1:1 [1] Bismillahi, [2] Rahmaani, [3] r-Rahiem
1:2 [4] Alhamdu, [5] lillahi, [6] Rabbil 3Aalamien
1:3 [7] Ar-Rahmaani [8] r-Rahiem
1:4 [9] Maliki yaawmiddien
1:5 [10] Iyyaka, [11] na3budu, [12] wa iyyaka, [13] nasta3ien
1:6 [14] Ihdinaa, [15] s-Siraat, [16] al-Moestaqiem
1:7 [17] Siraata-l-allaziena, [18] an 3amta, [19] 3alayhiem, [20] ghairi-l-maghdoebi, [21] 3alayhiem, [22] wa la-d-daallien

klik op DEZE LINK voor het blad in een extra groot leesbaar formaat

Nieuwjaar. De beste wensen!

deze bijdrage heb ik al eerder (in iets andere vorm)
op mijn weblog geplaatst d.d. 18 februari 2005

De beste wensen! In veel moslimlanden is het is vandaag al islamitisch nieuwjaar, de eerste dag van de eerste maand (Muharram) van het jaar 1435. Op Tamxarit, de tiende dag van Muharram, wordt in Senegal het nieuwe jaar pas echt gevierd. Aan de vooravond van deze dag gaan in Senegal kinderen langs de huizen om snoep en ander lekkers op te halen: de jongens zijn dan gekleed als meisjes en de meisjes als jongens. Dit verkleedfeest heet Tadiabon (ook gespeld als Taajaboon, Tajabon, etc). Tadiabon heeft niets met islam te maken, althans zoals het feest nu gevierd wordt. Tadiabon doet me denken aan Halloween en Sint-Maarten, wanneer kinderen hier in Nederland langs de deuren gaan.

Volgens Oustaze Alioune Sall zoals weergegeven door Ndiaga Ndiaye in zijn artikel "Célébration de la Tamxarit : Un jour, des événements" (Lequotidien.sn, 18-01-2005) heeft de Tadiabon

"een religieuze en sociale oorsprong: talibés (bedelaars afkomstig van koranscholen) bezoeken op de vooravond van Tamxarit hun familie; na het correct voordragen van een soera krijgen ze dan een deel van de copieuze maaltijd mee, die op die avond wordt verorberd. In de loop van de tijd is de Tadiabon verworden tot een farce die gedragingen met zich meebrengt die niet conform de islamitische wetgeving zijn."

Het is goed om bij deze religieuze oorsprong van Tadiabon stil te staan (voor ik het genoemde artikel las, wist ik nog niets van de oorsprong van Tadiabon). Aan de andere kant, wanneer ik dan zo groepen kinderen langs de deuren zie gaan, uit volle borst de bekende Tadiabon-liedjes zingend, dan raak ik toch ontroerd door al die blije gezichtjes en vraag ik me af wat er zo erg is aan zulk onschuldig vermaak.

Hier twee voorbeelden van Tadiabon-liedjes (met vertaling) *


1. TAAJABOONJI NEEX NA

Taajaboonji neex na Taajaboon vieren is helemaal te gek

Lu ka taxa neex? En waarom is dat zo heerlijk dan?

Góór robe, jigéén sabador [Nou,] jongens [dragen] jurken en meisjes kaftans


2. TAAJABOON WËLÉ
(van de groep kinderen zingt de ene helft de tekst en de andere helft antwoordt telkens na elke korte zin met "wëlé")

Taajaboon (wëlé) [taajaboon - algemeen]
Taajaboon (wëlé)

Sama Taaj bi (wëlé)
Oh, mijn Taaj (wëlé)

Abdou Jambaar (wëlé) [introductie van 'verhaal' over Abdou Jambaar]
Abdou Jambaar (wëlé)

Ñaari malaaka la (wëlé)
Is twee engelen (wëlé)

Ci kaaw leye jogge (wëlé)
Hij is van boven gekomen (wëlé)

Daanu ci sapruum (wëlé)
En op de grond gevallen (wëlé)

Moo, yaay ji (wëlé) [taajaboon - algemeen]
Hé, mevrouw (wëlé)

Ndeggëm dangey nelaaw (wëlé)
Als je slaapt (wëlé)

Yëwul book (wëlé)
Wordt dan wakker (wëlé)

Sarax ndongo njaay (wëlé)
En geef ons wat lekkers (wëlé)

Tay du bësu nelaaw (wëlé)
Het is nu niet de tijd om te slapen (wëlé)

"Ma ne, yaay ji (wëlé) [Abdou Jambaar die spreekt]
Luister naar me, mevrouw (wëlé)

Mba julli nga am?" (wëlé)
Houdt u zich aan uw vijf dagelijkse gebeden?" (wëlé)

Mou ne: waaw waaw (wëlé) [verhalend]
Ze zegt: zeker weten (wëlé)

"Yaggat leen ko yaggat!" (wëlé) [Abdou Jambaar]
Neem haar mee! (wëlé)

"Fu ñu ko yaggat jëmë?" (wëlé) [een groep engelen]
Waar nemen we haar naar toe? (wëlé)

"Sa Àjjana sa!" (wëlé) [Abdou Jambaar]
Naar het Paradijs! (wëlé)

Mu ne tëxët reh (wëlé) [verhalend]
Ze breekt in lachen uit (wëlé)

"Ma ne, baay bi (wëlé) [Abdou Jambaar]
Luister naar me, mijnheer (wëlé)

Mba julli nga am?" (wëlé)
Houdt u zich aan uw vijf dagelijkse gebeden? (wëlé)

Mu ne: deedet (wëlé) [verhalend]
Hij zegt: nee (wëlé)

"Yaggat leen ko yaggat!" (wëlé) [Abdou Jambaar]
Neem hem mee! (wëlé)

"Fu ñu ko yaggat jëmë?" (wëlé) [een groep engelen]
Waar nemen we hem naar toe? (wëlé)

"Sa Saffara sa!" (wëlé) [Abdou Jambaar]
Naar de hel! (wëlé)

Mu ne tëxët jooy (wëlé) [verhalend]
Hij breekt in huilen uit (wëlé)


Wanneer de kinderen hun snoep, rijst of ander lekkers in ontvangst hebben genomen, zingen ze:

Bi lépp sarax duununa
(Dank u voor) al deze overvloedige gaven

____________________

Met dank aan Ndoya voor de teksten (uit publiek domein) en de vertaling ervan. Ik heb gepoogd de liedjes in de officiële spelling van het Wolof te schrijven, daarbij heb ik geraadpleegd "Ay Baati Wolof, A Wolof Dictionary – Revised Edition 1997" door Pamela Munro en Dieynaba Gaye in de serie "UCLA Occasional Papers in Linguistics, Number 19", een uitgave van het "Department of Linguistics, University of California, Los Angeles, 1997". Zie ook mijn weblogbijdragen: Sama Tamxarit (07, 08, 09 Janvier 2009) d.d. 9 januari 2009, De maan liegt niet d.d. 14 februari 2005 en Het nieuwjaarsfeest, maar dan anders d.d. 1 januari 2005.

* Uitspraaktips: ë – als de ‘e’ in ‘echt’ / j – als de ‘j’ in ‘Joe’ / x als ‘g’ in ‘goed’

Ramadan: Dag 1. It's a go!

www.youtube.com/watch?v=gH577vp4r84

Ik wens je een gezegende ramadan! Voor veel moslims in Nederland is het vandaag de eerste dag van de vastenmaand. In Senegal vandaag of morgen (meer info).

"Weeru Koor, weeru kor'aan la"

de maand ramadan, dat is de maand van de koran...

...heb ik eens iemand horen zeggen (op de Senegalese radio). Dáár draait het om: de koran - in het dagelijks leven en zéker tijdens de ramadan. Tijdens de belangrijkste nacht van de ramadan, Laylatulqadr,  wordt de eerste openbaring van de koran herdacht.

Hieronder een foto uit 1992: volgens het onderschrift is de foto genomen in Dakar, Senegal, "gedurende het eerste middaggebed van de heilige vastenmaand Ramadan".

"Soebhana Rabbiyal 3Alaa"

 Heilig is mijn Heer, de Allerhoogste

Amigoe, 7 maart 1992 (p 1)

UPDATE  23 april 2014 (link aangepast)

Tijaniyya @ Tivaouane, Senegal (audio archive)

Voor mijn Senegalese bezoekers heb ik nu een mash'Allah enorme audio verzameling, afkomstig van Mamserigne.fr. Deze website was online van 2007 tot een paar maanden geleden. Wanneer je nu (op het moment van publiceren van deze weblogbijdrage althans) de homepage van Mamserigne.fr probeert te laden, krijg je een error bericht te zien. "HTTP Error 403.14 - Forbidden | The Web server is configured to not list the contents of this directory." etcetera Ik heb nu mijn selectie uit het 2007 archief van deze website geüpload bij Archive.org met daarbij deze informatie:

"June 2013. Now that Mamserigne.fr appears to be offline, I'm happy that back in september 2007 I made a back-up of several Tivaouane files of said website. This collection consists of religious chants and other material. If you look close at the consecutive numbers of some file names you may notice that some files seem to be missing: please note that they were already missing when this collection was still online at Mamserigne.fr back in 2007. Anyway, for now: Bonne Ecoute!"

De meeste religieuze gezangen in deze verzameling maken ook deel uit van deze uitgebreidere verzameling gezangen die ik al eerder via Archive.org beschikbaar heb gesteld: archive.org/details/Chants_religieux_tijanis Onderstaande verzameling bevat met name exegese/tafsir (uitleg over religieuze thema's) in het Wolof.

archive.org/details/Mamserigne-fr_Archive_2007_selection

Maye Wolof (Blagues Sénégalaises)

And now for something completely different. In 2008 zijn Ndoya en ik actief geweest op de Senegalese moppenwebsite Leebone.com. Van de moppen die eind 2008 nog online stonden vind je hieronder een overzicht. Ik ben zo vrij geweest mijn aandeel niet mee te nemen in het overzicht (de moppen in het Nederlands ‘werkten niet’ en mijn moppen in het Wolof waren alleen maar leuk vanwege mijn Nederlandse accent).

Helemaal off topic is dit overzicht niet: genoeg moppen waarin het geloof (islam, christendom) een rol speelt. Waarschuwing: in de moppen wordt nog wel eens schuine taal gebruikt en ook stoelgang-gerelateerde humor komt vaak voorbij. Voertaal: Wolof (en af en toe Frans). Via deze webpagina kun je (een selectie van) deze moppen downloaden. Alle moppen downloaden in een .zip pakket is ook mogelijk:

archive.org/details/MayeWolof-BlaguesSenegalaises

De moslimwitz (XVIII) Moslimwitz in de Masnawî - Rûmî

Bij het lezen van de Nederlandse vertaling van de Masnawî (waarvan het Perzische origineel is geschreven door Rûmî in de 13e eeuw) kom ik in boek 2 een mop tegen die ik ken uit de Senegalese moppentrommel van de 21e eeuw!

[WOLOF] Wa mais bi ñetti dof la woon: Goor, Goorgui ag Goorgoorlu. Waxtu julli jott rek ña tallal basan yi di julli. Fuñuy pare sëlmël, rek benn xar romba seen kanam. Rek Goor ne: “Ki, xanaa dafa dof? Xanaa xamul ne ken du romba ci kanamu kuy julli?” Rek Goorgui nekko: “Mais toi, tu es con, xanaa xamoon kuy julli du wax.” Rek Goorgoorlu neleen: “Loolu motax waxuma de.”

[NEDERLANDS] Er waren eens drie gekken: Goor, Goorgui en Goorgoorlu. Wanneer het tijd is om te bidden, rollen ze hun tapijten uit. Doen ze bijna de vredesgroet aan het eind van het gebed, wanneer een schaap hen voorlangs passeert. Zegt Goor: “Is-t-ie gek of zo? Weet-ie dan niet dat hij niet voorlangs mag passeren wanneer mensen aan het bidden zijn?” Zegt Goorgui tegen hem: “Maar ben je gestoord of zo? Tijdens een gebed hoor je niet met elkaar te praten.” Zegt Goorgoorlu tegen hen: “Daarom heb ik ook niets gezegd.”

Lees hieronder de versie zoals die staat in de Nederlandse vertaling van de Masnawî. Mash’Allah! Mooi toch?

Dabakh audio archief ondergebracht bij Archive.org

November 2006. Na wat random zoeken vind ik de index pagina luxus.seneweb.com/dabakh met daarop de tekstlinks naar 44 audiobestanden: een verzameling radiofragmenten en toespraken van en over Sëriñ Abdoul Aziz SY ‘Dabakh’ (ook gespeld als ‘Dabaakh’), van medio jaren 50 tot zijn dood in 1997 de grootkalief van de broederschap der tijani’s, gezeteld in de stad Tivaouane, Senegal. Ook zijn er vele religieuze gezangen te horen. Ik besef dat het een ware schat is, van belang voor de religieuze geschiedenis van Senegal. Niet lang na de download van deze schat, verdwijnt het van het internet. Zelfs het Internet Archive van Archive.org heeft de pagina niet kunnen bewaren (jammer, anders waren de 44 mp3-bestanden ook bewaard).

Maart 2007. De beheerder van de tijani website Mamserigne.fr blijkt bij het samenstellen van zijn archief rijkelijk geput te hebben uit het Dabakh archief zoals gepubliceerd op Seneweb.com.

September 2007. Fondationdabakh.sn doet hetzelfde. Zelf stel ik de 44 bestanden ook beschikbaar via mijn Dailymotion account, mijn WAT.tv account en diverse audio upload services als Filecrunch. Mash’Allah! Dabakh.net embedt een aantal van de Dailymotion bestanden, vergezeld van een compliment, gedeeltelijk in het Nederlands: “Merci à notre ami Abdoul Wadud. Bedankt.” Kijk, daar doe ik het voor!

September 2009. Het gehele Luxus archief van Dabakh zet ik op YouTube, verdeeld in fragmenten van niet meer dan tien minuten (dat was destijds nog het maximum per file). Dat was een goede zet, de belangstelling voor het Dabakh audio archief leeft weer op. Een jaar later zet ik de bestanden ook nog in mijn eigen Web-log.nl archief, zo zijn ze gemakkelijk te downloaden. Door de migratie van augustus 2011 ben ik deze bestanden verloren. Online archiveren, op dat gebied valt er voor mij nog veel te leren…

Heden, maart 2012. Tijdens het herstellen van mijn weblogarchief (dat in de war was geraakt door de migratie van Web-log.nl naar Weblog.nl) kom ik bijdragen tegen gewijd aan het Dabakh audio archief. Ik besluit de 44 mp3s onder te brengen bij Archive.org. Zo hebben de bestanden (voor de eerste keer) één playlist en is download van bestanden naar keuze nu een fluitje van een cent.

archive.org/details/DabakhAudioArchive

Op de Archive.org pagina nodig ik bezoekers uit om in het commentaar-gedeelte beschrijvingen van de bestanden te posten. Ik ben zelf niet bij machte om uitvoerig elk bestand van een beschrijving te voorzien. Uitzonderingen daargelaten. Maak je voor het eerst kennis met Dabakh en versta je geen woord Wolof, dan valt er nog zeker wat te genieten.

LUXUS 01 DABAKH
archive.org/download/DabakhAudioArchive/Luxus01Dabakh.mp3

In Senegal is het gebruikelijk dat de woorden van een sëriñ (geestelijk leider) worden uitgesproken door iemand anders. De sëriñ spreekt een regel uit, direct op luide toon gevolgd door de spreker die de woorden herhaald. Dit fenomeen kom je in het gehele archief tegen – in heel Sènegal for that matter. [In de video behorende bij de bijdrage E.H. Youssou Ndour in gebed, ingebed in ziyaar d.d. 18 maart jl. vind je ook een mooi voorbeeld van deze manier van spreken] Luister als voorbeeld eens naar het eerste bestand. De afwisseling tussen de sëriñ en de spreker gaat zó snel. Wàt een ritme!

LUXUS 08 DABAKH
archive.org/download/DabakhAudioArchive/Luxus08Dabakh.mp3

Na een introductie door Mouhamadou Mansour MBAYE volgt een radioverslag (gedeeltelijk in het Frans) van de gebeurtenissen rondom de begrafenis van Lamine Gueye (zie deze YouTube video voor een nieuwsitem over deze politicus die ten tijde van de opname voorzitter was van de Senegalese ‘Tweede Kamer’).

LUXUS 09 DABAKH
archive.org/download/DabakhAudioArchive/Luxus09Dabakh.mp3

Vervolg 'Lamine Gueye'. Dabakh houdt een toespraak (in het Arabisch) en gaat voor in gebed. Het is een speciaal gebed voor de overledene (djanazah gebed). Na de takbiers horen we vanaf 20m35s nog enkele minuten een religieus gezang. Wàt een sfeer!

LUXUS 27 DABAKH
archive.org/download/DabakhAudioArchive/Luxus27Dabakh.mp3

Sëriñ Abdoul Aziz SY reciteert uit de Heilige Koran (diverse fragmenten). In het eerste fragment (tot 7’25″) reciteert hij op een manier die ik nog nooit van een recitant heb gehoord, met een ‘toonzetting’ [excusez-le-mot] ver verwijderd van wat gebruikelijk is. Wat een róerende recitatie!

De moslimwitz (XVII) Blagues sénégalaises par Ndoya (Leebone…)

Vandaag een verzameling moppen in de Wolof taal, speciaal voor mijn Senegalese bezoekers (en voor hen die het Wolof machtig zijn). Het zijn opnames uit 2008, gemaakt voor de Senegalese moppensite Leebone.com. Aan het woord is Ndoya (met af en toe ergens op de achtergrond yours truly, Abdulwadûd Louws).

In het totaal zijn het vijf moppen. De laatste twee moppen hebben de Ramadan als thema (incha Allah nog een paar weken tot het begin van de Weeru Koor, de Ramadan).

www.youtube.com/watch?v=MbR4HkcnNaU

Iets kunnen betekenen, fi sabilillah (Dabakh)

Op de bonnefooi het internet afstruinen levert voor mij bij tijd en wijle verrassingen op. Zo kom ik een paar dagen geleden terecht op Dabakh.net. En wat staat daar… "Les archives de notre ami Hollandais Abdou Wadud" en "Abdou Wadud fait un excellent travail d’archivage". Kaar, mash’Allah!

FLASHBACK - LUXUS.SENEWEB.COM/DABAKH Het is november 2006. Op een indexpagina van Seneweb.com (luxus.seneweb.com/dabakh) vind ik een overzicht van 44 tekstlinks naar mp3 bestanden. Het gaat hier om een archief van radio-uitzendingen gewijd aan 'Mame Abdou', dat is serigne Abdoul Aziz Sy ‘Dabaakh’ (ook geschreven als ‘Dabakh’ of ‘Dabbakh’ of ‘Dabagh’), de in 1997 overleden kalief van de stad Tivaouane, het religieuze centrum van de Zawiya Tijaniyya, één van de groepen die behoort tot de tijani moslimbroederschap. Van mijn vrouw Ndoya heb ik dan al veel gehoord over deze veel bewierookte man. Downloaden, die hap! denk ik direct en ga onmiddellijk aan de slag. En dat is maar goed ook… Enkele dagen later, wanneer de buzz over dit mp3-archief de ronde doet op diverse Senegalese websites, is de luxus.seneweb.com/dabakh indexpagina met bijbehorende 44 mp3-bestanden al weer van het internet verdwenen. Wellicht is de ruimte op de luxus server van Seneweb.com alleen tijdelijk gebruikt om binnen een select groepje deze bestanden uit te wisselen.
Ik zet de 44 mp3′s (ruim twintig uur audio!) op mijn Dailymotion account*, maak ze later ook nog downloadable als mp3′s (via Filecrunch.com, inmiddels off line) maak het wereldkundig op diverse Senegalese internetforums en wacht af. Ondertussen beluister ik met Ndoya de bestanden, terwijl zij in het Frans samenvattingen geeft van wat er wordt gezegd (de voertaal van de uitzendingen is Wolof).

FLASHBACK – MAMSERIGNE.FR Voorafgaande aan de Gamou 2007 (i.e. Mawloud, de viering van de geboortdag van de profeet Mohammed, vrede zij met hem) is er nog steeds geen officiële website van de Zawiya Tijaniyya van Tivaouane te bekennen. Dan springt een particulier in het gat van de markt en begint een website (Mamserigne.fr) die is gewijd aan een tot dan toe mij onbekende religieuze leider. Om de website aantrekkelijk te maken, plaats hij veel materiaal van religieuze leiders uit Tivaouane, waaronder serigne Abdoul Aziz Sy ‘Dabaakh’. Waarbij hij (zoals ook Xalima.com) put uit o.a. het rijke archief van 44 mp3′s dat door ondergetekende beschikbaar is gemaakt voor Jan Ali en alleman. Mash’Allah, wat ben ik dan blij dat mijn archiveringswerkzaamheden worden opgepikt en gebruikt. Maar dat is nog maar het begin…

TERUG NAAR DABAKH.NET Dabakh.net is mash’Allah de eerste website die, zonder mijn medeweten maar ach wat maakt dat uit, mijn naam gebruikt op een website die in het geheel is gewijd aan Dabaakh. Verdeeld over een aantal webpagina’s vind je dan Dailymotion players met een keuze uit de 44 audio-bestanden. Op de eerste van deze webpagina’s staat vermeld "Les archives de notre ami Hollandais Abdou Wadud" en "Abdou Wadud fait un excellent travail d’archivage". Kaar, mash’Allah!
Uiteraard doe ik mijn archiveringswerkzaamheden om iets te kunnen betekenen voor anderen, maar het doet mijzelf ook enorm goed wanneer een website mij een pluim geeft voor dit werk; ook voor het beschikbaar maken van video’s met Dabaakh** en een video clip van Ibrahima Mboup over Dabaakh. (bekijk HIER de video). In een opmerking op die laatste webpagina staat nog het volgende: "Merci à notre ami Abdoul Wadud. Bedankt." Mash’Allah, een dankwoord in het Nederlands. Om niet naast mijn schoenen te gaan lopen, loof ik Allah meerdere malen, want aan Hem heb ik dit allemaal te danken.

UPDATE D.D. 17 MEI 2013:
*Sinds je bij Dailymotion alleen nog maar video's kan uploaden, zijn audiobestanden niet meer afspeelbaar. Jammer. De 44 'Dabaakh' audiobestanden heb ik later ook nog gestald bij WAT.tv en YouTube. Recentelijk heb ik de originele mp3-bestanden geplaatst op Archive.org. Daar zijn ze nu te beluisteren (stream) en te downloaden (ook in één .zip pakket met alle 44 bestanden).
 **Deze video's heb ik inmiddels in één playlist op YouTube geplaatst, welke door iemand anders ook op Archive.org is geplaatst.

archive.org/details/DabakhAudioArchive

Diigal ci Wolof Njaay

"Onderdompeling in Hoog-Wolof" betekent de titel van deze bijdrage. Eens in de zoveel tijd neem ik een duik in de taal die Wolof heet, naast het Frans is Wolof de lingua franca van Senegal. Dan spetter ik rond in moppen (de vermaarde maye wolof), waad ik door het Wolof alfabet (ja, er bestond eens een apart op het Arabisch geënt schrift voor deze taal) en duik af en toe een uitdrukking op die is afgezonken naar de diepe gronden van de rivier de Senegal (Wolof Njaay wordt ook wel Wolof yu xóót genoemd, Diep-Wolof).

Mijn vrouw Ndoya is immer mijn bron van Senegalese uitdrukkingen en gezegdes, daar waar het de Wolof taal betreft. Ze gebruikt ze in conversatie met mij  en anderen, of ze hoort ze in de populaire Senegalese muziek, de mbalax, en legt ze vervolgens uit aan mij.

Gisteren tijdens het boodschappen doen. Out of the blue vertelt Ndoya over een Senegalees spreekwoord dat haar al jaren tot steun is. Naar haar zeggen geeft dit spreekwoord aan dat alles van Allah, Heilig en Verheven, komt. Ze spreekt het uit in Wolof en thuisgekomen noteer ik het direct op een papiertje. Ik lees het na en denk een woord te missen.

"Maar Ndoya, waar is dan het woord ‘Yàlla’?" ['Yàlla' betekent 'Allah' in het Wolof en is een verbastering van de Arabische uitroep 'Yaa Allah' wat in feite 'Oh Allah' betekent]

"Jij ook met je vragen, journalistje van me."

"Waar is de naam van Allah in dit spreekwoord?"

Ndoya’s echtgenoot heeft nu de pet op van een journalist en hij rust niet tot hij opheldering heeft. Ndoya lacht en geeft antwoord.

"Het spreekt voor ons in Senegal voor zich dat Hij de hand heeft in alles: het geluk dat ons overkomt, het ongeluk dat ons overkomt. Dat heet je lot – of bestemming – en is prima samengevat in dat ene woord ‘wërsëk’. Daarom komt Zijn naam niet altijd voor in uitdrukkingen die over Zijn invloed gaan. In de context van déze uitdrukking betekent ‘wërsëk’ ‘geluk’."

Nou, mash’Allah, daar moet journalist Abdulwadûd het maar even mee doen. Bij het analyseren van de tekst (samen met Ndoya) kom ik erachter dat ‘fàlle’ ‘spinnen’ betekent (zoals met een spinnewiel) en dus kan ik in de vertaling een bekende Nederlandse uitdrukking opnemen, mash’Allah! Dit is het spreekwoord waar om het gaat:


Wërsëk bu de ñów,
Bu mu fàlle moo kay ñor di,
Bu xësse bëy dem
Cheenu bato manu ko téyé


UITSPRAAK
Wursuk boe dè njoo,
Boe moe falle mo keej njor di,
Boe gusse beej dem
Sjènnoe bato manoe ko teejee


Is het geluk daar
Spin dan je garen ten eigen nutte
[Want] als het [geluk] gaat
Kan geen ankerketting het bedwingen

Weeru Koor jot na! (email Abdoul Aziz Kébé)

Vanaf vandaag is het ook ramadan in Senegal. Het begin van de vastenmaand valt samen met de tiende sterfdag van serigne Abdoul Aziz Sy ‘Dabaakh’, de overleden kalief van de stad Tivaouane, het religieus centrum van de Zawiya Tijaniyya (één van de moslimbroederschappen die Senegal rijk is). De geleerde Abdoul Aziz Kébé is een drijvende kracht achter de Zawiya Tijaniyya en is ook buiten zijn moslimbroederschap een gerespecteerd man; de kern van zijn activiteiten bestaat uit de toepassing van islam in het hedendaagse leven.

Vanochtend vroeg. Ik open mijn emailbox en ontvang een bericht van Kébxc3xa9 waarin hij in mash’Allah schitterend Frans de ramadan verwelkomt. Hieronder volgt de integrale tekst van de email, voorafgegaan door een introductie in het Wolof van mijn hand (met hulp van mijn vrouw Ndoya), gericht aan de Senegalese bezoekers van mijn weblog.

Mbokk yi, ma leen di ñaanal Kooru jàmm.
Ñu dugg ci ag ‘BismillAahi Rahmaani Rahiim’,
gènn ci ag ‘Alhamdulillaahi Rabbil Aalamiin’.
Léégi nak ma di leen jottali bataaxalu Abdoul Aziz Kébé bi ma jot tay.

≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣≣

Il nous est revenu par la grâce de Dieu toujours plein de promesses. Promesses de nous livrer les subtiles essences des versets coraniques et des préceptes apostoliques. Promesses de nous exposer nos tares et nos limites et de nous livrer les ressources énormes enfouies en nous-mêmes et que nous ne nous donnons pas la peine d’explorer. Promesser d’éveiller nos sens pour une meilleure perception de l’existence dans ses contingences et dans ses exigences, dans ses illusions et dans ses leurres, dans ses lueurs comme dans ses espoirs. C’est ainsi le Ramadan.
Mois d’intellection du Coran, de renouveau de la Révélation. Mois de renouvellement de notre engagement à être ce vicaires armés de science, pétris d’éthique et tendus vers le futur qui nous éteint en Dieu.

C’est le Ramadan, ce mois oú nous apprenons à maîtriser tous les excès au niveau du caractère comme des habitudes. Au niveau des désirs comme des joissances. Au niveau des ressentis comme des passions.

C’est le Ramadan qui nous aide à équilibrer les sphères matérielles, intellectuelles et spirituelles pour que l’on n’ait ni la prétention d’être ange ni la déchéance d’être bête. Pour que l’on reste tout simplement humains.

Fasse Dieu que votre Ramadan soit béni et que Dieu nous le fasse encore vivre des dizaines de fois dans l’esprit qui est sien. Amin!

Abdoul Aziz Kébé

Diigal ci Wolof Njaay

"Onderdompeling in Hoog-Wolof" betekent de titel van deze bijdrage. Eens in de zoveel tijd neem ik een duik in de taal die Wolof heet, naast het Frans is Wolof de lingua franca van Senegal. Dan spetter ik rond in moppen (de vermaarde maye wolof), waad ik door het Wolof alfabet (ja, er bestond eens een apart op het Arabisch geënt schrift voor deze taal) en duik af en toe een uitdrukking op die is afgezonken naar de diepe gronden van de rivier de Senegal (Wolof Njaay wordt ook wel Wolof yu xóót genoemd, Diep-Wolof).

Vandaag heb ik een Senegalese uitdrukking opgedoken. Mijn vrouw Ndoya is immer mijn bron van Senegalese uitdrukkingen en gezegdes, daar waar het de Wolof taal betreft. Ze gebruikt ze in conversatie met mij  en anderen, of ze hoort ze in de populaire Senegalese muziek, de mbalax, en legt ze vervolgens uit aan mij. Deze uitdrukking is mooi te gebruiken in een peptalk:

Ku yàgg ci teen,
baag fekke la fa 

uitspraak: "koe yagg tsie teen, baag fekkè la fa"
(spreek de ‘g’ uit als in het Engels)

[voor] wie lang in de put zit [:]
de baag* zal je vinden 

*het geheel van materiaal waarmee een emmer een waterput in wordt gelaten

Xàcci ag dóór

Gèk wordt ze er soms van :-) Als het om de taal Wolof gaat, dan vraag ik Ndoya de oren van het hoofd, met mijn notitieblok in de aanslag. Ik ben nu eenmaal verzot op taal en al helemaal op de taal van de vrouw waar ik verzot op ben (met mijn Wolofal logs als stille kroongetuigen :-).

Eergisteren. Ik praat met Ndoya over de diepe betekenissen van "Incha Allah" en de complete afhankelijkheid van Hem. Tussen ‘hier’ en ‘daar’, al liggen ze dicht bij elkaar, kan met de wil van Allah van alles gebeuren. Als Hij het wilt, zorgt Hij ervoor dat je ‘daar’ niet aankomt. Dè Wolof uitdrukking bij uitstek die dit gehele idee omvat is de volgende:

Diggënte xàcci ag dóór

Yiwu Yàlla xac naa ci

UITSPRAAK
díeguntuh gatsji ag door, jiewoe jalla gatsj na tsjie
[in deze woorden spreek je de g uit als in het Engels]

VERTALING
Dreigen en Slaan, Allah past er tussenin
(oftewel: al wordt een hand opgeheven om te slaan, dan kan Allah nog voorkomen dat de hand het doel bereikt)

Wolof Alfabet (III)

lees eerst mijn log Wolof Alfabet (II) van vanmorgen

Wellicht vanwege de typische klanken van het Wolof ziet het ajami alfabet dat ik heb gevonden in een forum thread van Seneweb.com (zie mijn log Wolof Alfabet I van gisteren) er wat anders uit dan bij andere (West-)Afrikaanse talen. Wie zal het zeggen? Ik ben geen taalkundige, maar slechts iemand die de roots van het Wolof (de moedertaal van Ndoya, mijn vrouw) wil vinden. Geschiedenis was altijd al mijn favoriete vak op school, als tiener deed ik zelfs op een blauwe maandag mee met archeologische opgravingen. Maar goed, terug naar het ajami:

Ajami zoals gepresenteerd op deze Hausa website is gewoon het Arabische alfabet (met de fa en de qaf geschreven op de oude manier). De manier waarop de letters worden geschreven, komt echter wel overeen met de manier waarop Arabisch wordt geschreven in Senegal. Vergelijk die manier maar met bijvoorbeeld het werkje Wird Tidiane, dat beschikbaar is op mijn weblog via deze link.

Graaf ik verder naar de wortels van het wolof, dan kom ik in een oerwoud van -tig aangepaste Arabische alfabets (of is het alfabetten? :-) om al die verschillende (West-)Afrikaanse talen te kunnen schrijven (via Kabissa.org kom ik terecht in een pdf bestand van Unicode.org waar heel diep wordt ingegaan op alle varianten van Arabische letters en diacritische tekens). Voor ik door de bomen het oerwoud niet meer zie, hou ik het nu even voor gezien voor wat betreft het Wolof in het ajami schrift. Ik stap nu zelf op de rem (ja, alhamdulillah heb ik door medicatie mijn ADHD onder controle) en kom er later pas weer op terug, incha Allah.

Maar toch ;-))) Mocht je tips hebben over de schrijfwijze van het Wolof ajami (boeken, naslagwerken, websites) stuur me dan een berichtje via het mailformulier van mijn weblog. Mocht dit formulier niet werken (zoals ten tijde van de plaatsing van deze log) dan kun je ook een mailtje sturen naar mijn hotmail account: ▇▇▇▇▇▇@▇▇▇.▇▇


UPDATE D.D. 12 FEBRUARI 2007
In al het enthousiasme dat overheerst in de forum thread Ecriture Wolof van Seneweb.com, trapt ook één van de deelnemers op de rem. Ene ‘Thiamaass’ zegt het volgende (ik geef je een samenvatting):

"We moeten echt het werk van Cheikh Anta Diop bestuderen of het ons door anderen, die er meer kennis van hebben, laten uitleggen. Het heeft echter geen zin om terug te komen op het alfabet wat we ons reeds hebben eigen gemaakt [het Latijnse schrift]. Als we terug willen naar een ‘mengsel’ [een zogenaamd 'Wolof Alfabet'] doet ons dat geen goed. Kijk maar naar de Berbers in het zuiden van Marokko: te druk bezig met verzet, zitten ze nu opgescheept met een ‘mengsel’ wat geen goed doet aan hun taal. Het is een mooi idee om aan een eigen alfabet te denken, maar zo’n ‘mengsel’ zou wel eens het eind kunnen betekenen van de Wolof taal, dat zou zo maar kunnen. Laten we de transcriptie van het Wolof in het Latijnse schrift gebruiken om het Wolof de status te geven die het verdient: geen dialect maar een TAAL. Laten we ons daar op concentreren en de rest nemen we dan voor kennisgeving aan."

Wolof Alfabet (II)

lees eerst mijn log Wolof Alfabet (I) van 10 februari jl.

De thread Ecriture Wolof is gisterenavond gestart op het forum van Seneweb.com en leert vele Senegalezen in den vreemde over het ontstaan van het Wolof, voor velen van hen hun moedertaal. Direct al werd de link met het Arabisch besproken (Wolof werd in het verleden geschreven in het ajami schrift, een soort Arabisch schrift waarin ook vele andere West-Afrikaanse talen geschreven werden). Blijkt dat er ook directe linken zijn tussen het Wolof en het oud-Egyptisch! Cheikh Anta Diop nota bene heeft er al jaren geleden aandacht aan besteed. Op www.ankhonline.com/langue1.htm is een scan geplaatst van de pagina’s van een deel van zijn werk "Parenté génétique entre l’egyptien pharaonique et des langues négro-africaines / Les formes verbales".

Alles leuk en aardig, maar waar ik nu naar op zoek ben, zijn schrijfregels van het Wolofal. Het mag dan Wolof zijn, geschreven van rechts naar links in een soort Arabisch schrift (Ajami), maar hoe de woorden er uit zien als de letters correct aan elkaar (of juist niet aan elkaar) geschreven worden, daar heb ik nog niets over gevonden. Ik zou graag bekende Wolof spreekwoorden als Yàlla Yàlla Bay Sa Tool (Allah helpt alleen hen die zichzelf helpen) geschreven zien in correct ajami schrift. Wordt vervolgd, incha Allah…

Léés deze webpagina over de linken tussen het oude Egyptische schrift en (o.a.) het Wolof: web.archive.org/web/20070202110854/http://www.ankhonline.com/langue1.htmm Boeiend!

Wolof Alfabet (I)

Sommige dingen verzin je gewoon niet!
Bij een kijkje op het forum van Seneweb.com vind ik in deze thread 'Ecriture Wolof' forum.seneweb.com/forum/viewtopic.php?t=19840 het volgende:

In de eerste bijdrage van deze forum thread wordt gezegd dat ene Assane Faye, le président du Mouvement des Enseignants Africains de Langue, dit alfabet zou hebben gemaakt in 1960 met het Latijnse en Arabische alfabet als basis.

Echter, in een andere bijdrage in deze thread staat een citaat uit Wikipedia (niet echt de meest betrouwbare bron, maar goed :-). Daarin wordt gesteld dat het Wolof

"voor lange tijd werd geschreven in een Arabisch schrift [Ajami]. Dit schrift wordt nog gebruikt in religieuze teksten maar hedentendage wordt het Wolof in Latijns schrift geschreven (…)"

Wolof geschreven in het Ajami schrift wordt Wolofal genoemd. ‘Wolofal’ staat ook voor de gesproken taal Wolof an sich, Wolof van vreemde smetten vrij :-). Die taal van jaren her waar vele bekende spreekwoorden vandaan komen. Mijns inziens staat het Wolofal gelijk aan Wolof Njaay / Wolof yu xóót, het Hoog-Wolof zeg maar, waar altijd aan wordt gerefereerd wanneer er een spreekwoord uit de oude doos wordt gehaald: "Wolof Njaay ne na…" Zoals ze zeggen in het Hoog-Wolof...

Mijn eerste bron van kennis over het Wolof is mijn vrouw Ndoya. Mijn tweede bron is het woordenboek "Ay Baati Wolof, A Wolof Dictionary, Revised Edition, 1997" van Pamela Munro en Dieynaba Gaye (UCLA Occasional Papers in Linguistics, Number 19). In dit woordenboek met uitgebreide inleiding wordt met geen woord gerept over een typisch Wolof alfabet. Mijn nieuwsgierigheid is gewekt!

fr.wikipedia.org/wiki/Ouolof_(langue)
en.wikipedia.org/wiki/Wolofal
de.wikipedia.org/wiki/Wolof_(Sprache)

UPDATE 11 FEBRUARI 2007
Na lezing van de diverse Wiki artikelen gaat mijn interesse direct uit naar die "talrijke gedichten en religieuze geschriften" die worden genoemd in het hierbovengenoemde Duitstalige Wiki artikel. Waar oh waar kan ik gedichten en geschriften die vinden? Laat ik eerst een zoektocht op het www beginnen met de zoekterm ‘wolofal’. Hieronder vind je daarvan de eerste resultaten. Latere bevindingen zullen incha Allah in nieuwe logs besproken worden.

web.africa.ufl.edu/WARA/Fallou Ngom Spring 2005 article.pdf
(Ajami info)

www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/ArabicScript
(Ajami info)

www.literacy.lancs.ac.uk/what/2006.htm
"Beneath the surface – Arabic-based scripts in West Africa" 23 May 2006

www.worldbank.org/afr/ik/wolof/ik11bis.doc
document geheel opgesteld in Wolofal (Latijns schrift)